Ervaringsdeskundige is een containerbegrip

Ervaringsdeskundige. Het lijkt een duidelijk woord, maar dat is het zeker niet. Wát iemand bedoelt als het gaat over ervaringsdeskundigen is afhankelijk van de omgeving en de situatie. 

Spreektaal

In de Nederlandse spreektaal betekent ervaringsdeskundig ‘deskundig door ervaring’. Miljoenen mensen die niets van de ontwikkeling rond ervaringsdeskundigheid weten, hanteren het woord zo. De definitie van het woord ‘ervaringsdeskundig’ is hierbij heel breed, en zeker niet gekoppeld aan de zorg- of welzijnssector. Het kan ook gaan over iemand met dezelfde hobby, iemand die kinderen heeft of bij de bakker hetzelfde brood koopt.

Volgens van Dale woordenboek is een ervaringsdeskundige “iemand die geldt als expert op een bepaald terrein door wat hij heeft meegemaakt”. Maar dat is niet de enige betekenis.  

Ervaringsdeskundige is een containerbegrip. Een ervaringsdeskundige is bijvoorbeeld

  • een adviseur met theoretische & praktijkkennis 
  • iemand die iets zelf heeft meegemaakt
  • iemand die iemand anders helpt in lotgenotencontact
  • een belangenbehartiger die namens een achterban spreekt
  • de naam van een beroep

Wát iemand bedoelt als het gaat over ‘ervaringsdeskundigen’, varieert dus per situatie en per persoon. 

Er bestaan verschillende definities voor het woord Ervaringsdeskundige. Sommige lijken op elkaar, andere niet. Het verschil is terug te brengen tot twee grote verschillen: de manier waarop men naar deskundigheid kijkt en de waarde van collectieve kennis. 

Miljoenen mensen kennen het begrip ‘Ervaringsdeskundige’ zoals het in gewoon Nederlands taalgebruik voorkomt.

  • Ervaringsdeskundige in het woordenboek en op Wikipedia  ‘Iemand die een bepaald iets heeft meegemaakt en door deze ervaring deskundige op dit gebied genoemd kan worden’
  • Ervaringsdeskundige in van Dale Woordenboek: iemand die geldt als expert op een bepaald terrein door wat hij heeft meegemaakt. 

Opvallend in deze definities is dat ervaringsdeskundigheid over alle ervaringen kan gaan, zolang het maar gekoppeld is aan die ervaring.  De uitleg van het woord is niet gekoppeld aan de zorg- of welzijnssector. Het gaat over datgene wat iemand heeft meegemaakt. Van het kopen van een brood en het eten van een Big-Mac, tot het krijgen van kinderen. We zijn dus allemaal ervaringsdeskundig over alles wat we meemaken. 

Het woord ervaringskennis heeft een vergelijkbare betekenis. In standaard Nederlands is dit ‘kennis gebaseerd op ervaring’. Het is dus empirische kennis, die zich onderscheid van boekenkennis. 


Vakliteratuur

In de literatuur wordt er anders tegen ervaringsdeskundigheid en ervaringskennis aangekeken. Er verschijnen veel onderzoeken, en elk onderzoek start met een eigen definitie van het woord. Drie elementen komen daarbij steeds terug:

  • Ervaringsdeskundigheid overstijgt de individuele, persoonlijke ervaring.
  • Een ervaringsdeskundige is in staat om te reflecteren op de eigen ervaring en deze te verbinden met ervaringen van anderen.
  • Een ervaringsdeskundige zet de eigen ervaringen in ten behoeve van anderen.

Een andere benadering in de literatuur is om iemand pas ervaringsdeskundig te noemen als er die persoon ook de competenties heeft om de ervaringskennis in te zetten. Die inzet is dan gericht op het helpen van anderen. Er is sprake van een drietrap:

1          Eigen ervaring is het startpunt. 

2          Door reflectie en het aanvullen met kennis over ervaringen van anderen ontstaat Ervaringskennis. 

3.         Als iemand in staat is om dit op een professionele manier in te zetten, spreekt men van Ervaringsdeskundigheid. 

Beroep

Ervaringskennis

De verschillen lijken duidelijk, maar tussen de kennisbronnen zit een grijs gebied. Ze hangen met elkaar samen. Een wetenschapper kan niet zonder de inbreng van kennis uit de praktijk, dus ervaringskennis. Een professional kan niet zonder wetenschappelijke theorieën. Ervaringsdeskundigheid heeft beschrijvende kaders nodig om relevant te worden.  

Het kapitaal waar de inzet van ervaringsdeskundigheid op voortbouwt is ervaringskennis of – collectieve ervaringsdeskundigheid. Beide begrippen worden gebruikt. Het ontstaat wanneer een ervaringsdeskundige eigen ervaringen vergelijkt, en leert van de ervaringen van mensen in een vergelijkbare situatie. Collectieve kennis is terug te vinden in literatuur en verhalenbanken. Bovendien blijft het zich ontwikkelen. Het is niet één vaststaand gegeven. 


1.1.        Duidelijkheid nodig

Door de verschillende betekenissen van het woord ‘ervaringsdeskundige’, ontstaat onduidelijkheid. Mensen denken dat ze elkaar begrijpen, maar kunnen iets totaal anders verstaan onder dit begrip. Dit heeft gevolgen voor de manier waarop ervaringsdeskundigen werken en samenwerken. 


“Ik was door een gemeente uitgenodigd voor een bijeenkomst over ervaringsdeskundigheid en ik dacht dat het over de implementatie van het VN-verdrag zou gaan. Opvallend genoeg zaten er verder alleen GGZ-ervaringsdeskundigen aan tafel, in plaats van de gebruikelijke ervaringsdeskundigen met een chronische ziekte of een beperking. Het bleek dat ik verkeerde verwachtingen had. De bijeenkomst ging over een herstelacademie, en voor de andere ervaringsdeskundigen aan tafel zijn ‘herstel’ en ‘ervaringsdeskundige’ begrippen die altijd hand in hand gaan.”

Participatiematrix: ‘Patiënten’ dient hier breed opgevat te worden als ‘ervaringsdeskundigen’ (personen met een beperking, jongeren, ouders, naasten, etc.) 

Woorden kunnen kwetsen. Ook het woord ervaringsdeskundige. De visie dat je pas ervaringsdeskundig bent na het volgen van een opleiding, sluit mensen buiten. MBO- of HBO-geschoolde ervaringsdeskundigen zeggen weleens dat ‘iedereen zich tegenwoordig ervaringsdeskundige noemt’. Het is voor hen vervelend dat hun diploma geen beroepsnaam heeft. 

Aan de andere kant is de opmerking  ‘jij bent niet ervaringsdeskundig, want jij hebt geen opleiding’ kleinerend voor mensen die zichzelf op een andere manier ervaringsdeskundig voelen. 

“Ik loop 20 jaar kliniek in, kliniek uit. Komt zo’n meisje dat twee weken een depressie heeft gehad me vertellen dat zíj de ervaringsdeskundige is”